Sınır Tanımayan Lider: Şehit Ayetullah Hamaney

Uluslararası ilişkiler literatüründe devletlerin ve liderlerin gücü; askeri kapasite, ekonomik büyüklük, siyasi etki ve uluslararası ittifakların genişliği gibi temel göstergelerle ölçülür. Ancak tarih, bu sert güç unsurlarının yanı sıra, kaynağını ne askeri cephaneliklerden ne de gayrisafi yurt içi hasıladan (GSYH) alan farklı bir güç türünün daha var olduğunu kanıtlamıştır. Bu güç; meşruiyet, sosyal sermaye, entelektüel otorite ve ilham verme yeteneğinden kök almaktadır. Söz konusu güç, coğrafi sınırları, etnik farklılıkları ve hatta mezhepsel ayrılıkları aşarak milletler arasında bir empati ve yakınlaşma ağı örebilme kapasitesine sahiptir.
İslam Devrimi’nin şehit lideri Ayetullah Hamaney’i işte bu çerçevede analiz etmek gerekir. Etki alanı on yıllardır İran İslam Cumhuriyeti’nin sınırlarını aşan bu liderin kişiliği, şehadetiyle birlikte dünya kamuoyu nezdinde çok daha belirgin bir gerçeklik olarak ortaya çıkmıştır.

Şehit Lider için düzenlenen cenaze töreni, sadece ulusal bir yas töreni değil; aynı zamanda eşsiz bir jeopolitik, toplumsal ve medyatik olaya dönüşmüştür. Dünyanın dört bir yanından gelen resmi heyetlerin, siyasi, dini, kültürel ve sosyal şahsiyetlerin milyonlarca ziyaretçinin bir araya gelmesi, bu olayın boyutlarından sadece biridir. Bu merasimin taşıdığı asıl önem; bir liderin nüfuzunun, başında bulunduğu ülkenin siyasi sınırlarıyla ölçülemeyeceğini gözler önüne sermesidir. Milletlerin yoğun katılımı ve uluslararası düzeydeki yankılar, Şehit Ayetullah Hamaney’in uluslararası sistemdeki konumuna dair, İran’ın ve hatta İslam dünyasının sınırlarını aşan bambaşka bir tablo ortaya koymuştur.

Şehit Lider’in kişiliğinin ulusötesi niteliğini gösteren en önemli göstergelerden biri, anma törenlerinin ulaştığı coğrafi genişlikti. İran’daki cenaze törenleriyle eş zamanlı olarak, dünyanın dört bir yanındaki pek çok ülkede resmi ve sivil anma etkinlikleri düzenlendi. Irak’taki kutsal şehirlerde milyonların katıldığı merasimlerden Lübnan’a, Yemen’den Pakistan’a, Afganistan’dan Afrika ülkelerine, Avrupa’nın çeşitli kentlerinden Latin Amerika’ya ve hatta Kuzey Amerika’daki Müslüman topluluklara kadar geniş bir coğrafya, bu küresel uğurlamaya kendi payına düşen katkıyı sundu. Bu coğrafi dağılım, sadece duygusal bir dayanışmanın ötesinde; uzun yıllar boyunca ilmik ilmik örülen fikri ve değer temelli bağların, liderin şehadeti gibi kritik bir kavşakta somut bir dışavurumuydu.

Bu noktada, “resmi güç” ile “toplumsal otorite” arasındaki fark özel bir önem kazanmaktadır. Dünyadaki birçok lider, yalnızca güç yapısı içerisinde bulundukları sürece kamuoyunun dikkatini çekebilmekte; görev süreleri sona erdiğinde veya hayata veda ettiklerinde ise nüfuz alanları hızla daralmaktadır. Oysa Şehit Lider, konumunun önemli bir kısmını siyasi iktidardan ziyade sembolik sermayesinden, entelektüel otoritesinden ve toplumsal güvenden alan bir figürdü. İşte bu sebeple, cenaze merasimi bir devlet organizasyonundan çok, kapsamlı bir sosyal ve ulusötesi eyleme dönüşmüştür. Bu olayda sadece devletler değil; milletler, seçkinler, sivil toplum grupları ve fikir akımları da başrolü üstlenmiştir.

Bu olguyu, yumuşak güç teorileri perspektifinden analiz etmek de mümkündür. ABD’li teorisyen Joseph Nye, yumuşak gücü; çekicilik, meşruiyet ve ikna yoluyla etki yaratma becerisi olarak tanımlar. Her ne kadar bu teori ağırlıklı olarak devletler ekseninde ortaya atılmış olsa da, pratikte bazı liderler; kişilik özellikleri, söylemleri ve performansları sayesinde başlı başına bir yumuşak güç kaynağına dönüşebilmektedir. İran’ın şehit lideri özelinde bu gücü şekillendiren unsur, sadece siyasi makamı değil; ilkelere bağlılık, baskı altındaki milletlere destek, ülkelerin bağımsızlığını savunma, hegemonik sisteme karşı duruş ve Filistin davasına yapılan sürekli vurgunun bir bileşimidir. İşte bu nitelikler, liderin nüfuz alanının tek bir toplum veya inanç grubuyla sınırlı kalmamasını sağlamıştır.

Cenaze töreninin medya yansımaları da bu gerçeği doğrular nitelikteydi. Geçtiğimiz yıllarda İran İslam Cumhuriyeti’ne karşı eleştirel bir tutum sergileyen uluslararası medya kuruluşları dahi, merasimin emsalsiz boyutlarını servis etmek zorunda kaldı. Milyonların katılımını gösteren kareler, dünyanın farklı yerlerinde eş zamanlı düzenlenen anma etkinliklerine dair raporlar ve dış katılımlar; karşımızda sosyal sermayesi resmi güç çerçevelerinin çok ötesinde tanımlanan bir figürün olduğunu vurguladı. Aslına bakılırsa, medyadaki bu geniş haber akışı, bizzat olayın uluslararası düzeydeki önemini ölçen bir göstergeye dönüştü.
Öte yandan, Şehit Lider’in cenaze töreni “Direniş Jeopolitiği” perspektifinden de ele alınmalıdır. Farklı ülkelerden gelen heyetlerin ve şahsiyetlerin katılımı, yalnızca protokol gereği yapılan sembolik bir ziyaret değil; yıllar içinde “direniş söylemi” etrafında inşa edilen siyasi, fikri ve kültürel iletişim ağının sürekliliğinin bir göstergesiydi. Bu ağ, devletlerin kısa vadeli çıkarlarına dayalı resmi ittifakların aksine; ortak inançlar, değerler ve hedefler üzerine kurulu bir yapıya sahiptir. Bu nedenle, Ayetullah Seyyid Ali Hamaney’in şehadeti bu ağın çözülmesine değil, aksine sahip olduğu sembolik sermayenin yeniden üretilmesine ve daha da güçlenmesine yol açmıştır.

Dikkat çekici bir diğer husus ise, Şehit Lider’in sembolik sermayesinin yalnızca Şii toplumlarıyla sınırlı kalmamasıdır. Birçok anma töreninde, İslam dünyasının farklı mezheplerinden ve hatta diğer dinlerin mensuplarından şahsiyetlerin katılımı gözlenmiştir. Bu geniş yelpazeyi bir araya getiren temel unsur; liderin milletlerin bağımsızlığını savunması, işgale karşı duruşu, tek taraflılığı reddetmesi ve Filistin halkının haklarına verdiği destek karşısındaki tavizsiz duruşuna duyulan saygıdır. Bu nitelik, Şehit Lider’in kimliğini ulusal bir liderlik seviyesinden çıkararak, dünya kamuoyunun önemli bir kesimi için ilham verici bir referans noktasına yükseltmiştir.

Sonuç olarak, Şehit Lideri’n cenazesinin belki de en önemli mesajı, günümüz dünyasında gücün yalnızca maddi göstergelerle tanımlanmadığıdır. Sosyal sermaye, ahlaki meşruiyet, fikri otorite ve ilham verme yeteneği de, en az “sert güç” kadar, hatta bazı durumlarda ondan çok daha kalıcı bir şekilde uluslararası denklemleri etkileyebilir. Onlarca ülkeden gelen halkın katılımı, farklı ülkelerde düzenlenen anma törenleri ve bu olayın dünya medyasındaki geniş yankısı; İslam Devrimi’nin Şehit Lideri’nin ulusötesi ve sınırları aşan bir şahsiyete dönüştüğünü kanıtlamaktadır. Onun nüfuzu zorlama veya baskıya değil; inanç, güven ve toplumsal kabul üzerine inşa edilmiştir.

Bu perspektiften bakıldığında, Şehit Lider’in cenaze töreni, sadece siyasi bir liderin hayatının sonu olarak görülemez. Bu merasim; bir söylemin sürekliliğinin sergilenmesi, sembolik sermayenin yeniden üretilmesi ve coğrafi, kültürel ve siyasi sınırların ötesine geçerek farklı milletlerle bağ kurabilmiş bir kişiliğin kalıcılığının ispatıdır. Belki de bu nedenle, bu törenin en önemli mirası milyonlarca insanın görüntüsü değil; dünya siyasi hafızasına kazınan şu gerçektir: Bazı şahsiyetler, şehadetlerinden sonra dahi söylemsel varlıklarını sürdürmeye devam ederler ve nüfuzları sınırları aşarak küresel denklemlerde yaşamaya devam eder.(Mehr)