Vuruldu, durmadı: İran’ın enerji dönüşümünü hızlandıran savaş

İsrail’in Güney Pars’ın 14. Aşamasına yönelik saldırıları, İran’ın enerji sisteminin zaten zor durumda olduğu bir anda dünyanın en büyük doğalgaz sahasına isabet etti. Elektrik kesintileri, yakıt dengesizlikleri ve artan talep, sistemde neredeyse hiç marj bırakmamıştı.

Güney Pars’taki üniteler vurulurken, Assaluyeh’deki tesisler, yakıt depolama alanları ve ulusal şebekeye bağlı rafineri altyapısı da baskı altına girdi.

Saldırılar üretim, işleme ve dağıtım süreçlerini kesintiye uğrattı; bu da sistemin esnekliğini azalttı ve arz marjlarını daralttı.

İran Enerji Komisyonu Başkanı Mousa Ahmadi, saldırıları “yakıt tedarik zincirini ve … dağıtım sistemini bozmak, halkta hoşnutsuzluk yaratmak [ve] güvensizlik hissi aşılamak” amacıyla yapılan bir girişim olarak tanımladı.

Nisan ayında, Elektrikten Sorumlu Enerji Bakan Yardımcısı Mostafa Rajabi Mashhadi, iletim hatları, trafo merkezleri ve şebeke bileşenleri dahil olmak üzere ülke genelindeki elektrik altyapısında 2.000'den fazla nokta'nın hedef alındığını söyledi.

Buna rağmen, kesintiler genellikle birkaç saat içinde giderildi; bu da sistemin baskı altında hâlâ hızlı tepki verebildiğini gösteriyor.

Zaten zorda olan bir sistem

Saldırılardan çok önce, İran’ın enerji sektörü baskı altındaydı.

2025 yılına kadar ülke, yaklaşık 25.000 megavatlık bir elektrik açığıyla karşı karşıya kalacaktı; bu kıtlık, yaz aylarında talebin zirve yaptığı dönemlerde zaten belirgindi. Yoğun sübvansiyonlar, artan hane halkı tüketimi, yıllardır süren yetersiz yatırımlar ve yaptırımların getirdiği kısıtlamalar nedeniyle mevsimsel gaz açıkları rutin hale gelmişti.

Elektrik üretiminin neredeyse yarısı Güney Pars’tan gelen gaza bağlı olduğundan, hedefli kesintiler sistem genelinde bir baskıya dönüşüyordu.

Aynı zamanda İran, büyük bir hidrokarbon üreticisi için alışılmadık bir durum olarak benzin ithal etmeye başlamıştı. Tüketim artışı altyapı gelişimini geride bırakırken, fiyat dengesizlikleri verimlilikten ziyade israfı teşvik ediyordu. Enerji yoğunluğu artmaya devam ediyordu; tüketim artışı, üretim artışını geride bırakıyordu.

Bazı tahminlere göre, İran’ın enerji ve sanayi altyapısına verilen zararın maliyeti 7 ila 9 milyar dolar aralığında olsa da rakamlar büyük ölçüde farklılık gösteriyor.

İran’ın petrokimya endüstrisinde üretimdeki azalma, ihracattaki düşüş, döviz sıkıntısı ve işgücü piyasası üzerindeki baskı, saldırıların en acil sonuçlarından bazıları olarak ortaya çıktı.

Onarım ve Yeniden Düzenleme

Tahran, hasarı sınırlamak için hızlı bir şekilde harekete geçti, ancak alınan önlemler sadece onarımlarla sınırlı kalmadı.

Hedef alınan tesislerin aşamalı olarak yeniden faaliyete geçirilmesine saldırıların hemen ardından başlandı; bazı birimlerin birkaç ay içinde, diğerlerinin ise daha sonra yeniden devreye girmesi bekleniyor. Enerji güvenliği, devlet planlamasının merkezinde yer alıyor ve alınan önlemler de buna göre düzenlendi.

Daha önemli olan değişim kurumsal düzeyde gerçekleşiyor; odak noktası arzın genişletilmesinden uzaklaşarak talebin yönetilmesine kayıyor.

Yetkililer fiyatları artırmak yerine teşviklere yöneliyor; daha düşük tüketimi ödüllendiriyor, akıllı sayaçları yaygınlaştırıyor ve denetimi sıkılaştırıyor. Bu dönüşümü desteklemek için yeni koordinasyon organları kuruldu; verimlilik, geçici bir çözüm olarak ele alınmak yerine günlük politikanın bir parçası haline getirildi.

Yetkililer, enerji tüketimini sadece teknik bir sorun olarak değil, toplumsal bir sorun olarak ele alarak, talep yönetiminde halkın katılımını giderek daha fazla vurguluyor.

Hükümetin yaklaşımı, dengesizliğin bir kısmını gidermek için akıllı araçlara ve davranış değişikliğine dayanarak, kademeli olarak “enerji tüketimi temini”nden “enerji tüketimi yönetimi”ne doğru kayıyor.

Verimlilik bir strateji haline geliyor

İran’ın elektrik kapasitesi 100.000 megavatı aşmış durumda ve termik santraller hâlâ baskın konumda. Şu anki strateji, mevcut kaynaklardan daha fazla verim elde etmek.

Kombine çevrim santrallerindeki iyileştirmeler verimliliği artırarak, aynı miktardaki yakıttan daha fazla elektrik üretilmesini sağlıyor. Bu iyileştirmeler, 25 ulusal enerji stratejisi temelinde şekillenen daha geniş çaplı bir girişimin parçası.

Akıllı şebekeler, dijital izleme ve talebe yanıt sistemleri, sistemin işleyişinin merkezine yerleşiyor. İletim kayıplarını azaltmak, endüstriyel kullanımı sıkılaştırmak ve hane halkı tüketimini şekillendirmek artık yan önlemler değil, günlük yönetimin bir parçası.

İsrafı önlemeden, üretimdeki herhangi bir artış hızla emilip gider. Bu gerçeklik, verimliliği stratejinin merkezine çekti.

Doğalgaz bağımlılığından çeşitlendirmeye

Sistem üzerindeki baskı arttıkça, tek bir yakıt kaynağına bağımlılığı sürdürmek giderek zorlaşıyor.

Yenilenebilir enerji kaynakları genişletilirken, yüzlerce güneş enerjisi projesi devam ediyor. Bunların toplam üretime katkısı sınırlı kalmakla birlikte, Tahran bunları doğalgaz şebekesi üzerindeki baskıyı hafifletmenin ve savaşın ortaya çıkardığı kırılganlıkları azaltmanın bir yolu olarak görüyor.

Nükleer enerji de önem kazanıyor. Buşehr santrali önemli aşamaları geride bırakarak arz istikrarına katkıda bulunurken, bu tür tesislerin hedef alınmasının riskleri de vurgulanıyor.

Son rakamlar, santralin on milyarlarca kilovat-saat elektrik ürettiğini gösteriyor ve bu da arzın çeşitlendirilmesindeki rolünü pekiştiriyor.

Rusya ile işbirliği yoluyla nükleer kapasitenin artırılmasına yönelik tartışmalar, mevcut anlaşmalar kapsamında potansiyel çoklu reaktör geliştirmek de dahil olmak üzere, enerji karışımında daha uzun vadeli bir kaymaya işaret ediyor.

Diğer seçenekler de değerlendiriliyor. Yeni arama verileri, kömür rezervlerinin on yıllar boyunca iç talebi karşılayabileceğini gösteriyor ve ek kömür yakıtlı santral kapasitesi planları da bulunuyor.

Bir bütün olarak değerlendirildiğinde, bu çabalar tek bir baskın yakıt kaynağına güvenmek yerine sistemik kırılganlığı azaltmaya yönelik daha geniş kapsamlı bir girişimi işaret ediyor.

Petrol akışları uyum sağlıyor

Yaptırımlar ve savaş koşullarında bile İran’ın petrol sektörü faaliyetlerini sürdürüyor.

İhracat —özellikle deniz yolları üzerinden yapılan ihracat— aksaklıklarla karşı karşıya olsa da, üretim iç pazara yönlendirme, alternatif lojistik çözümler ve esnek üretim yönetimi sayesinde devam ediyor. Depolama ve ihracat uygulamaları, kara depolarının daha fazla kullanılması ve daha az şeffaf kanallara yönelme eğilimiyle uyum sağlıyor gibi görünüyor.

Ham petrolün daha büyük bir kısmı yurt içi rafinerilere yönlendirilerek üretim korunurken, dış şokların etkisi hafifletiliyor; aynı zamanda artan rafineri kapasitesi, Tahran’a kanalların daraldığı durumlarda hacimleri yeniden yönlendirme ve saha bütünlüğünü koruma imkânı sağlıyor.

Deniz ablukasının etkisi ve üretim direnci hakkındaki raporlara göre, yaptırımlar ihracatı kısıtlamış olsa da üretim kapasitesine geri dönüşü olmayan bir zarar vermedi.

Rotaların Yeniden Çizilmesi

Geleneksel ihracat yolları baskı altına girerken, alternatifler genişliyor. Tahran, Orta Asya, Rusya, Güney Asya ve komşu ülkeler’i birbirine bağlayan kara ve bölgesel koridorları geliştirmeye devam ediyor. Bu rotalar, denizdeki darboğazlara olan bağımlılığı azaldırken, hem enerji hem de ticaretin taşınması için seçenekleri artıyor.

Buna paralel olarak, yeni transit planları, İran’ı yerleşik ihracat rotalarının ötesine uzanan, Avrasya ve bölgesel enerji ağları arasında bir bağlantı noktası olarak öngörüyor.

Kuzey-Güney koridoru ve ilgili demiryolu ile boru hattı bağlantıları bu dönüşümün merkezinde yer alıyor ve İran’ı farklı bölgesel pazarlar arasında bir transit merkezi konumuna getiriyor.

Rusya ve Çin ile işbirliği, özellikle altyapı ve enerji koordinasyonu alanında, Rusya-İran nükleer işbirliği ve koridor anlaşmaları da dahil olmak üzere, bu sürece yeni bir boyut katıyor.

Enerji diplomasisi ve dış etki

Enerji politikası aynı zamanda dış konumlandırma aracı olarak da işlev görüyor.

İranlı yetkililer, bu sektörü giderek daha fazla jeopolitik bir çerçeveye oturturken, bunu, daha adil bir küresel enerji düzeni için çağrılar da dahil olmak üzere, enerji ittifaklarını yeniden şekillendirme yönündeki daha geniş çaplı çabalarla ilişkilendiriyorlar. Altyapının yeniden inşası için Rusya’nın desteği bu yönelimi pekiştiriyor.

Bu uyum, enerji stratejisini dış politika ile bütünleştirmeye yönelik daha geniş çaplı bir çabayı yansıtırken, İran’ı, ortaya çıkan Batı dışı enerji ağları içinde konumlandırıyor.

Hâlâ devam eden kısıtlamalar

Bununla birlikte, ABD ve İsrail’in İran’a karşı yürüttüğü savaş, hâlâ çözülmemiş yapısal zayıflıkları ortaya çıkardı. Doğalgaza olan yoğun bağımlılık, yüksek iç tüketim ve altyapı eksiklikleri, sistem üzerinde baskı yaratmaya devam ediyor. İran’ın artan enerji yoğunluğu, tüketimin üretimi geride bıraktığını yansıtıyor.

Parlamento, dengesizlikleri azaltmaya, ithalat bağımlılığını düşürmeye ve tüketim ile kaynak yönetimini koordine etmeye odaklanmış durumda.

Uzmanlar ayrıca planlama eksikliklerine ve şebeke kırılganlığına dikkat çekiyor. Öte yandan, yaptırımlar, yatırım kısıtlamaları ve jeopolitik riskler sermaye ve teknolojiye erişimi sınırlamaya devam ediyor; bu da dönüşüm ihtiyacı artarken bile dönüşümün hızını yavaşlatıyor.

Daha hızlı bir geçiş

Saldırıların İran’ın enerji sektörünü durduracağına dair beklentiler gerçekleşmedi. Hasar önemli düzeydeydi, ancak verilen yanıt da öyle.

Onarım çalışmaları devam ederken, verimlilik söylemden politikaya dönüştü ve yeni kapasite artmaya devam ediyor. İhracat rotaları yeniden düzenleniyor ve yönetişim, talebin yönetilmesine doğru istikrarlı bir şekilde kayıyor.

Sistem, birçok noktada sürekli baskıya maruz kalmasına rağmen çökmeden ayakta kaldı.

Ortaya çıkan, hasarı önleyen değil, normalde olacağından daha hızlı değişmeye zorlanan bir sistem.(The Cradle)